ABBA sleept carnavalsband ‘De Kapotte Kachels’ voor de rechter vanwege inbreuk op haar rechten. De carnavalsband verweert zich met een beroep op de parodie-exceptie.

Wat is carnaval?

Maar eerst, voor de mensen boven de rivieren: wat is carnaval eigenlijk?

De wortels van carnaval liggen in middeleeuwse christelijke tradities. Hoewel het feest een tijdlang vrijwel uit het Nederlandse straatbeeld verdween, maakte het in de negentiende eeuw een duidelijke terugkeer. En dat carnaval vooral in het zuiden wordt gevierd, heeft alles te maken met de historische scheidslijn tussen katholieke en protestantse regio’s.

Veertigdagentijd en vasten

Carnaval is van oorsprong een uitbundig katholiek feest. Het gaat vooraf aan de Veertigdagentijd: de 40 dagen voor Pasen, waarin mensen vasten. Mensen verkleden zich, trekken de straat op en vieren het leven. Tegenwoordig vaak onder het genot van de nodige alcohol gezamenlijke gezelligheid. Vroeger bood het feest een moment waarop de wereld even op zijn kop stond. Gewone burgers mochten zich voor één keer “koning” wanen en autoriteiten openlijk bespotten.

Wanneer is het carnaval?

Het feest valt ieder jaar op een andere datum, omdat carnaval gekoppeld is aan Pasen: de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente. De carnavalszondag is de zevende zondag vóór Pasen. Maar daarvoor is het feestgedruis al lang begonnen: vanaf 11 november begint het seizoen. Wat is er toch met dat getal? Quest schrijft:

“Allereerst bestaat het getal 11 uit twee éénen, wat symboliseert dat iedereen gelijk is. Dat is volgens Hoekstra ook de reden van alle verkleedpartijen. Dankzij de kostuums is niet te zien met wie je feest viert. De dominee, de slager, de burgermeester, iedereen is door zo’n verkleedfeest gelijk aan elkaar.

Daarnaast staat 11 bekend als het gekkengetal. De 10 staat symbool voor perfectie (er zijn niet voor niets 10 geboden) en de 12 is heilig (denk maar aan de 12 apostelen). De 11 zit er precies tussenin. Het is niet perfect en zeker niet heilig: het is zot. Daarnaast kun je met het getal 11 ook de 10 geboden op de hak nemen. Er gaan in de (volks)literatuur en op het internet talloze ‘elfde geboden’ rond, die dikwijls iets met genot te maken hebben.“

Weet je dat ook weer.

Carnaval vandaag de dag

Terug naar het feest zelf: tegenwoordig spelen carnavalsverenigingen een grotere rol en het geloof is nog maar beperkt verbonden aan de viering. Maar één ding is zeker: carnaval gaat ook wel lekker buiten de christelijke kringen of het zonnige zuiden. Zelfs de Correspondent schrijft erover.

Carnavalshits

En bij een goed feest hoort muziek. Ook carnaval vormt daarop geen uitzondering: elk jaar verschijnen talloze carnavalshits. Sommigen zijn volledig origineel, andere leunen sterk op bekende nummers. Albert Heijn – nooit de moeilijkste als er wat aan te verdienen valt – had in 2011 bijvoorbeeld ‘Ik heb de hele dag lopen plakken’, dat sterk doet denken aan ‘Ik heb een hele nacht liggen dromen’ van Wolter Kroes.

Precies daar ontstaat een interessant juridisch vraagstuk: wanneer valt zo’n carnavalsnummer binnen de regels van het auteursrecht, en wanneer wordt het simpelweg een inbreuk? De Kapotte Kachels staan in elk geval tegenover ABBA met eenzelfde soort vraag vanwege hun nummer ‘Dikke Pens’.

ABBA en muziekuitgever Universal vinden dat dit lied te veel overeenkomt met ‘Take a Chance on Me’ en hebben het offline laten halen. Het is nu aan de rechter om te bepalen of dat ook terecht is.

Wat is eigenlijk het probleem?

Het auteursrecht ziet de tekst en de compositie van een nummer als twee afzonderlijke werken. Bovendien moet een werk een eigen, oorspronkelijk karakter hebben en de persoonlijke stempel van de maker dragen wil het beschermd worden. Een nummer mag dus niet te veel lijken op een ander werk, en de maker moet duidelijke, eigen creatieve keuzes hebben gemaakt. Het moet daarbij gaan om een menselijke schepping. Sorry AI-slop.

En dan raad je het al: het nummer ‘Dikke Pens’ lijkt een bewerking te zijn van ‘Take a Chance on Me’ van ABBA. Dit is in beginsel zonder toestemming niet toegestaan. Daarnaast is het ook nog eens samengevoegd met beeld en geluid (a.k.a. een sync). Ook daar is toestemming voor nodig.

Parodie

Een uitzondering op de exclusiviteit van het auteursrecht is bijvoorbeeld de parodie:

“Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd de openbaarmaking of verveelvoudiging ervan in het kader van een karikatuur, parodie of pastiche mits het gebruik in overeenstemming is met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is.”

Aldus artikel 18b van de Auteurswet.

Een parodie bootst een bestaand werk na, maar met voldoende duidelijke verschillen én met humor, spot of een satirische insteek. Daarnaast speelt het een rol of er sprake is van een concurrentiemotief, of er niet meer dan nodig is overgenomen van het oorspronkelijk werk, er geen reputatieschade optreedt en wat in het maatschappelijk verkeer geoorloofd is. Ook speelt vrijheid van meningsuiting een rol. Dat recht is niet absoluut, maar een belangenafweging tussen de belangen van ABBA en de Kapotte Kachels. A lawyers paradise dus.

Ook een pastiche kan een uitzondering zijn, al is daar juridisch nog veel onduidelijkheid over. Het is daarom nog aan het Europese Hof van Justitie om daar meer duidelijkheid over te verschaffen.

‘Dikke Pens’ is niet het eerste carnavalsnummer dat sterk lijkt op een ander nummer. Eerder verschenen ook ‘Willies Autopaleis’ van Wilfred van Empel, ‘Ladders Zat’ van Gullie & Lanterfantje en ‘Lam Zijn Is Logisch (Alcoholisch)’ van Bennie Beenham. Soms gaat dat goed, soms niet.

Lam Zijn is Logisch (Alcoholisch)

Het nummer ‘Lam Zijn Is Logisch (Alcoholisch)’ van Bennie Beenham, een bewerking van ‘Automatisch’ van Flemming, kwam zonder problemen online. Voor de andere nummers liep dat anders.

Ladders Zat

‘Ladders Zat’ verscheen op 27 januari 2023 op Spotify, maar werd binnen een maand offline gehaald. Volgens het platenlabel van Claude was het een bewerking van ‘Ladada (Mon Dernier Mot)’ en omdat het nummer over alcohol ging, zaten zij niet te wachten op deze associatie. Er was bovendien geen toestemming gegeven.

Of dit terecht was, of dat er sprake was van een parodie, moest nog blijken. Het criterium is uiteindelijk dat iets alleen als parodie wordt gezien als het oorspronkelijke werk op de hak wordt genomen of bespot, waarbij de rechter moet beoordelen of het nieuwe nummer tot lachen aanzet. Voor Claude viel er in ieder geval weinig te lachen. Inmiddels staat het nummer weer online en lijkt het erop dat de partijen er buiten de rechtszaal onderling uit zijn gekomen.

Willies Autopaleis

Het nummer dat wél de rechter bereikte, was ‘Willies Autopaleis’, een bewerking van ‘Danny’s Autopaleis’. Hier kon geen beroep worden gedaan op de parodie-uitzondering. De maker had aangegeven dat zijn werk gebaseerd was op ‘Danny’s Autopaleis’, maar dat hij wel aanpassingen had gemaakt in de titel en dat hij de tekst in een Tilburgs dialect wilde uitbrengen voor carnaval. De tekst, uitvoering en thematiek leken echter te veel op het origineel, en het feit dat het nummer in Tilburgs dialect werd gezongen, maakte dat niet anders. Daarmee waren er te weinig duidelijke verschillen om van een parodie te spreken.

Belangenafweging bij parodie

Wanneer een beroep op parodie wél gegrond is, moet vervolgens nog een belangenafweging worden gemaakt tussen de partijen. Daarbij wordt onder meer meegewogen of er sprake is van verwarringsgevaar of reputatieschade. Dat het werk commercieel wordt gebruikt, verandert deze beoordeling overigens niet, maar kan wel in de afweging worden betrokken. In het geval dat er sprake is van een (puur) commercieel belang, kan deze belangenafweging wel sneller in het voordeel van de oorspronkelijke maker vallen. Ook geldt dat het werk slechts is toegestaan wanneer het aansluit bij de algemeen aanvaarde normen en waarden binnen de samenleving.

Nijn Eleven

Dit was bijvoorbeeld niet het geval bij het gebruik van het auteursrechtelijk beschermde figuur Nijntje, gecombineerd met thema’s als drugs, seks en andere onderwerpen die niet als ‘braaf’ werden beschouwd. De werken van Dick Bruna zijn bij uitstek kindvriendelijk en geweldloos. Om die reden kon hier niet worden gesproken van een toegestane parodie na deze belangenafweging.

Parodie-exceptie met kans van slagen voor De Kapotte Kachels?

Het is zeker geen kant-en-klare zaak. Het is dan ook aan de rechter om te oordelen of het nummer ‘Dikke Pens’ een toegestane parodie is. Zouden partijen het nu al op een akkoordje hebben gegooid? Een goede marketingstunt is het namelijk wel. To be continued…