Daar waar de meeste mensen uit Oeteldonk, Kielgat, Kruikenstad en Lampegat (de gekste) de dagen aftellen tot de 12^de voor carnaval, is het voor Lanterfantje en Henk Westbroek nog maar de vraag of hun nummer ‘Carnaval, wie viert het niet?’ gedraaid mag worden. Componist Henk Temming liet het offline halen op YouTube & Spotify op basis van het auteursrecht.

Het nummer zou, volgens Henk Temming, een bewerking zijn van het bekende nummer ‘Sinterklaas (Wie kent hem niet?)’ van Henk Westbroek en Henk Temming. Het nummer is afkomstig van de artiesten Het Goede Doel en Henk & Henk. Westbroek en Temming schreven het populaire nummer in 1982.

Maar wie heeft er nu gelijk, of juist allemaal een beetje?

Auteursrecht

Bij het maken van een nummer kan auteursrecht ontstaan op twee specifieke onderdelen, de compositie en de songtekst. En dit auteursrecht ontstaat als het ‘werk’ een eigen oorspronkelijk karakter heeft en de persoonlijke stempel van de maker draagt. Daarmee mag het niet ontleend zijn aan het werk van een ander, maar een werk hoeft niet absoluut nieuw te zijn.  Er dient te worden stilgestaan bij de bewuste creatieve keuzes. Een persoonlijk stempel zal bijvoorbeeld blijken uit de manier waarop een akkoordprogressie wordt gebruikt in combinatie met andere muzikale elementen.

Covers – wat mag wel en wat mag niet?

Nou, als we Thomas van Groningen mogen geloven: “Maar je mag in Nederland gewoon nummers coveren“. Dit vertelde hij aan De Telegraaf volgens nu.nl.[1] Een mooi uitgangspunt, maar het is helaas voor Van Groningen toch iets minder rooskleurig, of in zijn geval iets minder groen/oranjekleurig.

Onder een cover verstaan we, qua auteursrechten, een een-op-een uitvoering van een origineel werk, waaraan niets (of weinig) substantieel is veranderd.[2] De oorspronkelijke componist en tekstdichter worden in dat geval als auteursrechthebbenden van de coverversie aangemerkt. Dat zouden in dit geval Henk Westbroek en Henk Temming zijn. Als je een cover wilt vastleggen of ten gehore wilt brengen, heb je een toestemming nodig van de auteursrechthebbenden. Deze toestemming kan je bijvoorbeeld bij BumaStemra vragen, in ieder geval als de rechthebbenden daarbij zijn aangesloten.

In de praktijk gaat het zelden om een volledig “zuivere cover”; vaak wordt de oorspronkelijke compositie dan wel tekst ook aangepast, al is het maar een beetje. Het werk wordt dan dus niet alleen 1-op-1 uitgevoerd, maar ook inhoudelijk bewerkt. Juridisch gezien betreft dit een bewerking, waarvoor toestemming nodig is van de oorspronkelijke componist en/of tekstdichter (of van de uitgever). Geen toestemming = inbreuk.

Daarmee moeten we Thomas van Groningen wel gelijk geven, hij zegt namelijk: “Wat niet mag: liedteksten aanpassen zonder toestemming van de tekstschrijver.” Dat vulde hij aan met het volgende: “Maar de schrijver van ‘Sinterklaas, wie kent hem niet’ is Henk Westbroek. Niet alleen gaf hij toestemming, hij schreef zelfs mee aan onze parodieversie.”

Maar hoe zit dit dan als er sprake is van gezamenlijk auteursrecht? Wat als er meerdere makers zijn van een nummer, zowel voor de tekst als voor de compositie?

Coverlicenties

Dit staat nog los van de eventuele discussie over het nodig hebben van een coverlicentie. Of; welke rol dat interpolatie hierbij kan spelen. We laten dat voor nu even achterwege, maar via de links naar artikelen over die onderwerpen op www.danceadvocaat.nl lees je daar meer over.

Gezamenlijk auteursrecht

Van gezamenlijk auteursrecht is sprake als een werk dusdanig samen is gemaakt, dat de bijdragen van de makers niet meer los van elkaar te onderscheiden zijn. Je kunt dan niet meer aanwijzen wie welk onderdeel heeft gemaakt, en de afzonderlijke delen hebben op zichzelf geen zelfstandige betekenis. Het gaat dus niet om wie welke creatieve keuzes maakte, maar om het gezamenlijke eindresultaat.

Nu vertelt Temming in een interview met shownieuws dat zijn bijdrage ziet op het suikergoed, “marsepein, pepernoten, pepernoten, pepernoten, pepernoten”. Zou dit dan betekenen dat zij wel een duidelijke scheidslijn hebben? Dat zou immers verklaren waarom de Lanterfantjes enkel de toestemming van Westbroek hebben gevraagd. Die leus is tenslotte volledig ingeruild voor “Dweilorkest, polonaise, polonaise, polonaise” of “boerenkiel, polonaise, polonaise, polonaise”.

Nu is dit een leuke gedachtegang, en zijn wij geen musicologen, maar waarschijnlijk blijft het een ondeelbaar werk, en is het geen combinatie van losse werken. Beslissend is of het werk is ontstaan door een zodanige samenwerking van de auteurs, dat ieders afzonderlijke bijdrage daarvan niet meer te scheiden is en buiten het verband van het geheel dan ook geen voorwerp van afzonderlijke beoordeling kan zijn, en wie kunnen dat het beste beoordelen anders dan Henk + Henk samen.

Bewerking bij gezamenlijk auteursrecht

Je hoeft trouwens geen musicoloog te zijn om het verschil te horen tussen “Sinterklaas (wie kent hem)” en “Carnaval, wie viert het niet”. Het gaat hier dan ook niet om een exacte kopie, maar om een bewerking. In principe mag zoiets niet zonder toestemming van de auteursrechthebbenden, tenzij er een uitzondering van toepassing is – bijvoorbeeld als er sprake is van een geslaagde parodie.

Temming: “Dit is geen parodie. Het is een compleet nieuwe tekst met een compleet nieuw thema.“[3]

Dit heeft uiteraard consequenties als het gaat om een gezamenlijk auteursrecht, want daar mag je, zoals je al kon vermoeden, gezamenlijk over beslissen. Ieder voor een gelijk deel, als er niets anders is afgesproken.

Uitzondering op de regel – Parodie

Een parodie is een nabootsing van een ander werk in gewijzigde vorm waardoor dit tot voorwerp van de lachlust gemaakt wordt, of waardoor althans de teneur ervan ingrijpend wordt gewijzigd.[4]

Eind 2014, ruim 11 jaar geleden en dus net te vroeg om in te haken op de Instagram-trend van 2016, heeft het Europese Hof van Justitie zich uitgesproken over de parodie-uitzondering. Volgens het Hof bestaat een parodie uit twee kernmerken: enerzijds wordt een bestaand werk nagebootst, maar met duidelijke verschillen ten opzichte van het origineel, en anderzijds wordt er humor gebruikt of spot gedreven.[5]

Hierbij is niet vereist dat het oorspronkelijke werk zelf op de hak wordt genomen. Het lijkt er nu op dat de humoristische bedoeling en ‘duidelijke verschillen’ met het geparodieerde werk de enige concrete eisen zijn. Verder is het overgelaten aan een belangenafweging of het naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is. Waarbij ook het commerciële belang niet onbelicht wordt gelaten.

Verder is ook niet vereist dat de parodie zelf een werk is, of dat de bron vermeld wordt.[6]

Zo waren de parodieën op Nijntje van Dick Bruna toelaatbaar, waarbij Nijntje, het piepkleine konijntje, werd omgetoverd tot ‘Nijn-eleven’ (met wolkenkrabber) en ‘Lijntje’ (cocaïne).

Carnaval, wie viert het niet of valt hier niets te vieren?

Dat Temming het nummer niet grappig vindt, is gelukkig geen dooddoener voor de Lanterfantjes en Westbroek. Maar wie er nu gelijk heeft, blijft lastig te beantwoorden. Het nummer heeft weliswaar een duidelijk ander thema aangenomen, maar is die transformatie voldoende om te spreken van duidelijke verschillen? En is de omvorming van een sinterklaaslied naar een carnavalslied humoristisch genoeg om de parodie-exceptie in te roepen?

Uiteindelijk is het aan de rechter om deze belangenafweging te maken, mits aan beide vereisten is voldaan. Als dat het geval is, acht ik de kansen voor de Lanterfantjes en Westbroek niet slecht. Als zelfs Nijn-Eleven als geoorloofde parodie werd beschouwd, lijkt een ludieke carnavalsbewerking van een sinterklaaslied niet onredelijk. Maar zeg nooit nooit: ook hier speelt het commerciële belang een rol, en oude conflicten in de muziekindustrie kunnen nog lang nazinderen.

Carnaval, wie viert het niet? Lanterfantje voorlopig in elk geval niet, althans niet met dit nummer.

Vragen over gezamenlijk auteursrecht (of carnaval?)

Wij erkennen niet geheel onbekend te zijn met carnaval (en auteursrecht) en helpen je graag op weg. Met juridisch advies, hulp, raad & daad. Neem snel contact op om jouw zaak over gezamenlijk auteursrecht te bespreken.

Dit artikel is geschreven door Megan van Strien (team Zeeland) en Sander Petit (team Brabant). Alaaf!