We moeten het hebben over haakwerk, handwerken en patronen. Kan een geitenwollensokken-hobby leiden tot een rechtszaak? En is het eigenlijk wel een geitenwollensokken-hobby?

Handwerken, waaronder haakwerk, zijn onlosmakelijk verbonden met een creatief maakproces. Vroeger typerend voor een vrouw binnenshuis, maar dat is gelukkig nu wel anders. Heb jij namelijk ook Tom Daley (schoonspringer) zien breien tijdens de Olympische Spelen in 2021? En ook grote modehuizen, zoals Chanel, Bottega Veneta en Marco Rambaldi, haken steeds vaker aan bij de haak-trend. Crochet Your Own Cat? Haak me in.

Het is in ieder geval veel meer dan alleen een hobby. Hoe verhoudt het recht zich tot deze bezigheid? En wat hebben handwerken betekent in de afgelopen jaren? In dit artikel neem ik je mee door het juridisch oog van de naald. 🪡

De achtergrond van hand- en haakwerk

Ik heb wellicht een bias bij dit onderwerp. Maar allereerst; hoe ‘cool’ is het eigenlijk dat je jouw eigen kleding/accessoires/dingetjes maakt? Vroeger was dit heel gebruikelijk. Honderden jaren geleden waren vrouwen al bezig met handwerken. Op die manier konden zij tenslotte geld verdienen! Handwerkclubjes waren de eerste safe spaces voor vrouwen. Daar kwamen zij in gesprek en bouwden zij aan een community.

De Tweede Wereldoorlog

In de Tweede Wereldoorlog werden handwerken ook op een slimme manier gebruikt voor het verzet. Mensen verstopten informatie in breipatronen, steken en kleuren, die bijvoorbeeld stonden voor treinbewegingen, troepen of routes. Zo leek het onschuldig handwerk, maar zat er eigenlijk geheime informatie in verstopt.

Dus ooit typisch vrouwenwerk, maar (gelukkig) ook zoveel meer dan dat! Het is een vorm van activisme, maar ook een creatieve uiting. Iets wat dus ook vatbaar is voor auteursrecht.

Auteursrecht op patronen en haakwerk

Haakwerk betekent juridisch gezien iets anders dan haakwerk in het ‘normale’ spraakgebruik. Het gaat daarbij met name om het begrip ‘werk’. De Auteurswet zegt echter niet precies wanneer iets een beschermd ‘werk’ is. Daarom haken we aan bij Europese en Nederlandse rechtspraak.

Europa: jouw creatieve keuzes

Recente Europese rechtspraak heeft het beoordelingskader voor rechtsbescherming veranderd. Volgens het Mio & Konektra-arrest kun je aanspraak maken op auteursrechtelijke bescherming als jouw patroon een oorspronkelijke creatie is die jouw persoonlijkheid weerspiegelt. Dat gebeurt door vrije en creatieve keuzes.[1] Waarom deze stekenopbouw? Waarom dit kleurverloop? Als die keuzes écht van jou zijn, zit je goed. Maar let wel op, want een vrije keuze is niet altijd een creatieve keuze.[2]

Het bestaan van meerdere alternatieven betekent in principe dat er keuzevrijheid is, maar dat maakt een keuze nog niet automatisch creatief. Dat een idee op verschillende manieren kan worden uitgewerkt, wil niet zeggen dat de gekozen vormgeving ook een eigen oorspronkelijk karakter heeft.[3] Wie een muts maakt aan de hand van een bestaand patroon, maakt daarmee op zichzelf nog geen creatieve keuze, ook niet als daar kleine aanpassingen in worden gedaan, zoals verschillende kleurcombinaties.

Nederland: jouw persoonlijke stempel

Uit Nederlandse rechtspraak volgt wat hier de gangbare beschermingsdrempel is. Je werk moet een eigen oorspronkelijk karakter hebben en je persoonlijke stempel dragen.[4] Dit betekent[5]:

• Niet gekopieerd van een ander
• Resultaat van creatieve (menselijke) arbeid en keuzes
• Niet banaal of triviaal (een simpel vierkantje van vasten is te basic)

Functionele en technische keuzes tellen niet mee.[6] Een muts moet rond zijn, bepaalde steken gaan nu eenmaal zo. Wat moet, kun je niet claimen. Wat op duizend manieren kan maar jij bewust kiest: dát is beschermd!

Een haakpatroon als beschermd werk?

Een patroon van een haakwerk valt juridisch in dezelfde categorie als boeken, tijdschriften en andere geschriften.[7] Logisch ook: een patroon is gewoon tekst waarin je beschrijft welke stappen een haakster moet zetten, vaak aangevuld met foto’s en video’s van de handeling of het eindresultaat.[8]

Niet de techniek, misschien wel de uitleg

Hier wordt het interessant: het auteursrecht beschermt niet de haaktechniek zelf, maar wél hoe jij die uitlegt of hoe die is weergegeven. Vergelijk het met een recept. De techniek “eieren kloppen” kun je niet claimen, maar jouw unieke manier van uitleggen eventueel wél. [9] Ook een foto waarin eieren in een kom worden gedaan, kan beschermd zijn als is voldaan aan de ‘werktoets’. Dit geldt uiteraard ook voor foto’s van het patroon en de steken.

Standaardtermen zijn vrij

Begrippen zoals “single crochet”, “slip stitch” of “work in the back loop” kan niemand claimen, dat zijn gewoon de vaktermen. Ook technische beschrijvingen die gewoon nodig zijn om het begrijpelijk te maken, zijn niet beschermd. Wél kunnen korte tekstfragmenten beschermd zijn als ze op zichzelf al creatief en origineel zijn.[10]

Ook vormgeving telt mee

Je auteursrecht kan ook zitten in hoe je patroon eruitziet: je lay-out en structuur, hoe je tekst en beeld ordent, je lettertype en kleurgebruik, en de manier waarop je informatie presenteert.[11] Ook hier geldt: alleen de creatieve elementen zijn beschermd, niet de functionele keuzes.

Het haakwerkpatroon in combinatie met uitvoering

Soms kan de complexiteit van een haakwerk, net als het geval bij een muzikale compositie, onvoldoende tot zijn recht komen in het haakpatroon. Om het werk dan op auteursrechtelijk beschermbaarheid te kunnen beoordelen, zou het waarneembare werk ook een uitgangspunt moeten zijn. Zeker omdat de uitvoering en het patroon (deels) samenvallen.

Net zoals bij muziek de objectieve- en afzonderlijke bouwstenen (noten, akkoorden, standaardritmes) niet als oorspronkelijk (hoeven te) gelden, zijn ook bij haakwerk de vaktermen, steken en basistechnieken niet beschermd. Pas wanneer deze elementen op een creatieve manier worden gecombineerd en uitgewerkt, ontstaat er mogelijk auteursrechtelijke bescherming. Leidend daarbij zijn de hierboven omschreven beschermingsvoorwaarden.

Bij muziek hangt bijvoorbeeld veel af van de creatieve keuzes in de compositie en de uitvoering met instrumenten, waarbij die uitvoering beschermd kan worden via de naburige rechten. Creatieve keuzes in interpretatie, tempo, dynamiek, frasering, instrumentatie en klankkleur kunnen maken dat een uitvoering een eigen expressie vormt, los van de bouwstenen van de compositie. Op die manier raken verschillende garen of snaren elkaar, en in dit geval het auteursrecht met de naburige rechten.

Bij haakwerk geldt iets vergelijkbaars: de bescherming hangt af van de creatieve keuzes in zowel het patroon als de visuele uitwerking van het eindproduct. Denk bijvoorbeeld aan de uitwerking van een sjaal met een teckel (staat nog op mijn haaklijstje), wellicht wat technisch op papier, maar de uitwerking kan een werk zijn. Het gaat dus niet om het idee van een haakwerk-sjaal met een teckel, maar om de waarneembare uitwerking daarvan. Net als dat televisieformats (Sterren Maaien Het Gras, BN’ers in de Bus, Iemand Die Niks Kan Springt In Het Zwembad) an sich niet beschermd zijn, maar het decor, de leaders, omschrijvingen, muziek en het beeld dat wel kunnen zijn.

Het eindresultaat als een ‘werk’

Zo kan het uiterlijk van het door een haakster ontworpen haakwerk ook zelf (los van de instructies om het patroon te maken) een werk zijn, want het heeft een uiterlijk van een (ambachtelijk vervaardigd) voortbrengsel, en is daarmee een werk of misschien wel een model.[12]

Dirty Martini-voorbeeld 🍸

De Dirty Martini-sjaal van ontwerpster Elliyah combineert tapestry crochet met een grafisch ontwerp van een Martini-glas, zwevende olijven en olijfprikkers. Het algemene concept ‘sjaal met cocktailmotief’ is misschien te algemeen voor bescherming. Maar de specifieke creatieve keuzes maken het werk uniek: de exacte pixelgrafiek voor het martiniglas (met specifieke verhoudingen en kleurvlakken), de plaatsing en compositie van drie afzonderlijke motieven (glas, zwevende olijven, prikkers) over de lengte van de sjaal, de gekozen kleurencombinatie (roze achtergrond, wit glas, olijfgroen, rood en bruin voor details), en de specifieke technische uitwerking in tapestry crochet waarbij meerdere kleuren worden meegedragen. Deze combinatie van creatieve beslissingen kan voldoende oorspronkelijk zijn voor auteursrechtelijke bescherming.

Auteursinbreuk

Bij de vraag of er inbreuk is op het auteursrecht, draait het vooral om één ding: zijn de creatieve elementen van het oorspronkelijke werk herkenbaar terug te vinden in het andere werk?[13] Het gaat dus niet om of beide patronen dezelfde uitstraling hebben of hoe origineel het eerste patroon precies is.[14] Dat zogenaamde ‘totaalindrukkencriterium’ is door de eerder aangehaalde Europese rechtspraak juist net losgelaten.

Concreet wordt nu gekeken of:

1. Er zonder toestemming oorspronkelijke, creatieve elementen van het beschermde patroon zijn gebruikt, en
2. of deze elementen, die iets zeggen over jouw persoonlijke creatieve keuzes, op een herkenbare manier zijn overgenomen in het andere patroon.[15]

Als zulke beschermde elementen herkenbaar zijn overgenomen, is er sprake van een (gedeeltelijke) verveelvoudiging.[16] Daarbij hoeft het werk niet volledig of één-op-één gekopieerd te zijn. Ook een bewerking of aanpassing kan al als een verveelvoudiging gelden, zolang de beschermde kenmerken van het oorspronkelijke werk maar herkenbaar blijven.

In de praktijk: het aanbod van patronen

In de praktijk worden haakpatronen grotendeels via sociale media onder de aandacht gebracht. Makers van patronen maken daarbij gebruik van platforms als Instagram, TikTok en Pinterest, waar foto’s en video’s van het eindresultaat of van het maakproces worden gedeeld, vaak voorzien van een verwijzing naar het bijbehorende patroon. Deze patronen worden vervolgens aangeboden via eigen websites of online marktplaatsen zoals Etsy.

Na aanschaf ontvangt de koper het patroon doorgaans in digitale vorm, veelal als Pdf-bestand. Vanaf dat moment verliest de maker in de praktijk grotendeels de feitelijke controle over de verdere verspreiding van het patroon. Digitale bestanden kunnen eenvoudig worden opgeslagen, gekopieerd en doorgestuurd, zonder dat daarbij het oorspronkelijke exemplaar verloren gaat.

Juridisch gezien gaat het dan om het verveelvoudigen en openbaar maken van het werk. Er wordt bij iedere upload namelijk een kopie gemaakt van het originele bestand waarin het patroon te zien is. Dit zijn handelingen die op grond van de Auteurswet tot het exclusieve recht van de maker behoren en dus aan diens toestemming onderhevig zijn!

Geen overdracht van eigendom

Het is van belang onderscheid te maken tussen het bezit van een exemplaar en de eigendom van het auteursrecht op het werk. Door de aankoop van een digitaal patroon verkrijg je geen auteursrecht, maar slechts een beperkt gebruiksrecht. Van overdracht van eigendom in auteursrechtelijke zin is geen sprake. Dat moet volgens de wet namelijk expliciet en schriftelijk gebeuren. Dat gebeurt meestal niet bij zo’n koop. Om die reden is het doorsturen van een patroon aan derden, bijvoorbeeld aan vrienden of via online platforms, een nieuwe verveelvoudiging en eventueel een mededeling aan het publiek waarvoor toestemming van de rechthebbende vereist is.[17] Dat gebeurt meestal ook niet, 😉.

Uitputting

In tegenstelling tot fysieke exemplaren van werken geldt bij digitale bestanden geen uitputtingsregel.[18] Uitputting wil zeggen dat een modeontwerper geen bezwaar meer mag maken tegen de verdere distributie van een door hem verkocht kledingstuk. Als een modeontwerper een kledingstuk verkoopt, heeft hij dus geen zeggenschap meer over de verdere verspreiding van dit kledingstuk. Secondhand en vintage is dus niet alleen trendy en duurzaam, maar ook gewoon toegestaan.

Ook wanneer een haakpatroon rechtmatig is aangeschaft, mag het digitale bestand niet zonder toestemming van de rechthebbende worden doorgegeven of gedeeld, tenzij dat expliciet vermeld staat. Dit kan soms het geval zijn bij werken die zijn uitgegeven onder een zogenaamde Creative Commons-licentie. Daarin worden direct de gebruiksvoorwaarden geregeld. Ik ben ze echter bij haakwerken en haakpatronen nog niet tegengekomen.

Anyway, voor een beroep op uitputting moet de overdracht zien op een uniek, tastbaar exemplaar. Maar hier behoudt de koper het bestand immers zelf, terwijl tegelijkertijd een nieuw exemplaar ontstaat bij de ontvanger.

Uploaden en downloaden als inbreuk

Wanneer een auteursrechtelijk beschermd haakpatroon zonder toestemming van de maker wordt geüpload naar een website, forum of besloten groep, maakt de uploader inbreuk op het auteursrecht.[19] Maar ook een hyperlink of embedden kan een auteursrechtinbreuk opleveren. Embedden betekent dat je externe inhoud (zoals een haakpatroon, video, afbeelding of document) direct insluit in een website, document of app, zodat het zichtbaar is zonder dat je naar een andere pagina hoeft te gaan. In de praktijk heeft dit hetzelfde effect als het zelf online publiceren van die content. Daarom moet je erop letten dat je geen paywalls omzeilt, geen inlogbeperkingen doorbreekt en geen technische filters of beveiligingen ontwijkt.

Bij zowel embedding als hyperlinks is er meestal pas sprake van auteursrechtinbreuk als iemand wist, of had moeten weten, dat de content illegaal was én er sprake is van een winstoogmerk. Daarbij wordt gekeken naar de interventie, nieuw publiek en winstmotief. Bij embedding wordt dit strenger beoordeeld: vooral bij commerciële websites of wanneer iemand wist (of had moeten weten) dat de content onrechtmatig was, wordt embedding sneller gezien als auteursrechtinbreuk.

Voor het downloaden van een dergelijk patroon uit een ongeautoriseerde (illegale) bron geldt dat, ook al is het voor jouw (privé) gebruik, dit een inbreuk op het auteursrecht oplevert. In Nederland bestaat een thuiskopie-exceptie, die het maken van een kopie voor eigen gebruik toestaat, maar dit gaat niet op wanneer je het downloadt uit illegale bronnen.[20]

Het gevolg hiervan? Door dit illegale uploaden en downloaden lopen makers inkomsten mis. Hun werk wordt buiten hun eigen exploitatie om verspreid, waardoor potentiële kopers het patroon gratis verkrijgen in plaats van het aan te schaffen via de door de maker gekozen kanalen. Dit schaadt niet alleen hun directe verkoopinkomsten, maar ook hun mogelijkheden om te investeren in het maken van nieuwe patronen.

Praktische oplossingen en bescherming van haakwerk

Een waterdichte oplossing is er helaas niet. Als maker van (auteursrechtelijk beschermde) haakpatronen kun je wel overwegen om patronen alleen via een beveiligde omgeving op je eigen website beschikbaar te stellen, in plaats van als downloadbaar en niet-beveiligd Pdf-bestand. Kopers krijgen dan online toegang tot hun aankoop via een persoonlijk account, wat doorsturen bemoeilijkt. Echter: screenshots en foto’s blijven mogelijk, en technische maatregelen daarop zijn bewerkelijk en vaak niet effectief.

 In de praktijk zijn digitale haakpatronen bijna niet te beschermen tegen illegaal delen. Juridische stappen kosten veel tijd en geld, en doordat het op grote schaal gebeurt (bijvoorbeeld via Facebook-groepen en onderling delen), is handhaving eigenlijk nauwelijks haalbaar.

Auteurscontractenrecht

Overigens geldt het zogenaamde ‘Auteurscontractenrecht‘ ook voor de makers van patronen wanneer zij hun rechten op die patronen overdragen aan een partij die ze exploiteert, bijvoorbeeld door het te verwerken in lesmateriaal of ze af te drukken in magazines. Wil je meer weten over je rechten als maker ten opzichte van de exploitant van jouw werk? Lees dan vooral dit artikel.

Wat kun je wel doen om jouw patronen en haakwerk te beschermen?

Om het zekere voor het onzekere te nemen en jouw creativiteit zoveel mogelijk te beschermen, zou je het volgende kunnen doen:

1. Maak gebruik van notice-and-takedown procedures bij platforms waar je ongeautoriseerde verspreiding constateert;
2. Communiceer duidelijk naar kopers wat wel en niet mag, zodat ze zich bewust zijn van je auteursrecht; en
3. Overweeg je verdienmodel aan te passen: denk aan membership-modellen, exclusieve community’s met persoonlijke begeleiding, video-tutorials, of materiaalsets waarbij het patroon onderdeel is van een breder aanbod.

Het belangrijkste is dat je als maker weet dat er wél degelijk auteursrecht kan rusten op haakpatronen, ook al is de praktische handhaving ervan ingewikkeld. Deze juridische basis geeft je in ieder geval de mogelijkheid om op te treden bij een inbreuk.

Voor dit vraagstuk is misschien geen massamarkt, en dat is misschien maar beter ook, het gaat tenslotte om maatwerk, iets dat speciaal en bijzonder blijft. 🤗

Groetjes 🫶

Maar goed, met dit artikel over haken, handwerk en creatief bezig zijn, heb ik je hierbij ook de helft van mijn persoonlijkheid laten zien. Een steek ook vooral je enthousiasme voor hobby’s of jouw passie niet onder stoelen of banken, dan zal ik dat bij dezen ook niet doen!

Wellicht krijgen jullie overigens ook de andere helft van mijn persoonlijkheid te zien, namelijk dansen. Hoe werkt het auteursrecht rondom dans en choreografie, en vergeet ook de naburige rechten niet. Waarom lijkt het in de dansindustrie wel mogelijk om een choreograaf credits te geven voor zijn of haar werk, maar is dat in de muziekindustrie bij dj-sets nog niet vanzelfsprekend?

Voor nu kruip ik weer op de bank met mijn haakprojectjes, een dekentje (want deze kou…) en een aflevering Winter Vol Liefde. ❤️❄️

Vragen over handwerken, patronen en haakwerk?

Loop jij tegen een juridisch probleem aan rondom jouw patroon of handwerk? Of ben jij benieuwd of jouw creatie auteursrechtelijk beschermd is? Stuur mij een berichtje!

Bonuspunten als het om een nieuw haakpatroon gaat, die test ik met liefde voor je. 🧶

[1] HvJ EU, 16 juli 2009, ECLI:EU:C:2009:465 (Infopaq I)

[2] HvJ EU, 4 december 2025, ECLI:EU:C:2025:941 (Mio & Konektra)

[3] HR 19 september 2014, ECLI:NL:HR:2014:2737, NJ 2015/179 m.nt. DWFV, AMI 2016/2 m.nt. JHS (Rubik/Beckx Trading; Rubik’s kubus II) – r.o. 4.2.

[4] Hoge Raad, 4 januari 1991, ECLI:NL:HR:1991:ZC0104 (Van Dale/ Romme)

[5] Hoge Raad, 30 mei 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC2153 (Endstra Tapes)

[6] HvJ EU, 11 juni 2020, IEF 19259, IEFbe 3082, ECLI:EU:C:2020:461 (Brompton Bicycle)

[7] Artikel 10 lid 1 Auteurswet

[8] Rechtbank Midden-Nederland, 31 juli 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:4472, r.o. 3.8.

[9] Hoge Raad, 4 januari 1991, ECLI:NL:HR:1991:ZC0104, m.nt. D.W.F. Verkade (Romme/Van Dale)

[10] Zoals volgt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie (Infopaq).

[11] Vzr. Rechtbank Utrecht, 8 februari 2012, KG ZA 12-4, IEPT20120208 (E2Ma/ Malicor)

[12] Alard Ringnalda, Terugblik Vormgevingsbescherming 2024-2025

[13] HvJ EU, 4 december 2025, ECLI:EU:C:2025:941 (Mio & Konektra), ov. 86

[14] HvJ EU, 4 december 2025, ECLI:EU:C:2025:941 (Mio & Konektra), ov. 87

[15] HvJ EU, 4 december 2025, ECLI:EU:C:2025:941 (Mio & Konektra), ov. 86

[16] Artikel 13 Auteurswet

[17] Artikel 12 en 13 Auteurswet

[18] J.H. Spoor, D.W.F. Verkade & D.J.G. Visser, Auteursrecht (R&P nr. IE2), Deventer: Wolters Kluwer 2025, par. 4.21 (Distributierecht: in het verkeer brengen, aanbieden)

[19] HvJ EU 14 juni 2017, C‑610/15, ECLI:EU:C:2017:456 (Stichting Brein tegen Ziggo BV en XS4ALL Internet BV)

[20] HvJ EU, 10 april 2014, C-435/12, ECLI:EU:C:2014:254 (ACI Adem B.V. tegen Stichting de Thuiskopie en Stichting Onderhandelingen Thuiskopie vergoeding)